Επικοινωνώντας με τους εξωγήινους: Μια γλωσσολογική ματιά στο Arrival.

1Το Arrival είναι μια ταινία αμερικανικής παραγωγής, σε σκηνοθεσία D. Villeneuve, η οποία κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2016. Τα θέματα που θίγει είναι πολλά, όπως η προσπάθεια συνεννόησης μεταξύ των λαών σε πολιτικό-στρατιωτικό επίπεδο, ωστόσο το βασικό ζήτημα είναι η επικοινωνία –προφορική και γραπτή– του ανθρώπινου είδους με μια μορφή εξωγήινης ύπαρξης. Η υπόθεση είναι η εξής: 12 ΑΤΙΑ προσγειώνονται σε διαφορετικά μέρη της γης (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, μεταξύ άλλων). Μέσα σε αυτά βρίσκονται μεγαλόσωμα, μακρόστενα, μαύρα όντα τα οποία έχουν 7 πόδια-πλοκάμια –εξού και η ονομασία ‘επτάποδα’ (heptapod) που τους δίνεται–, δεν φαίνεται να έχουν κεφάλι, μετακινούνται στον αέρα και μπορούν να δημιουργήσουν σχήματα στον αέρα μέσα από ένα είδος μαύρου καπνού που βγαίνει από τα πλοκάμια. Μετά από μια πρώτη άκαρπη προσπάθεια επικοινωνίας, η αμερικανική κυβέρνηση ζητάει από μια γλωσσολόγο –την πρωταγωνίστρια– να αποκωδικοποιήσει τη γλώσσα τους, προφορική και γραπτή (τα σχήματα που αναφέραμε παραπάνω), κάτι το οποίο εντέλει επιτυγχάνεται. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο το γλωσσολογικό μου αισθητήριο χτύπησε κόκκινο, παρά την επίγνωση ότι πρόκειται για μια ταινία επιστημονικής φαντασίας όπου η λογική και τα επιστημονικά ευρήματα περισσεύουν. Θα ήθελα, βέβαια, να τονίσω εξαρχής ότι αυτό το κείμενο δεν αποτελεί μια προσπάθεια ουσιαστικής αποδόμησης της ταινίας, αλλά μια σειρά σκέψεων-προβληματισμών που γεννήθηκαν μέσα από αυτήν και αφορούν τον προφορικό λόγο, τη γραφή και το ζήτημα της γλωσσικής σχετικότητας-καθορισμού.

Η γλώσσα –  ο προφορικός λόγος.

Η γλώσσα, σύμφωνα με τη επιστήμη της γλωσσολογίας, είναι ένα ανθρώπινο φαινόμενο, μια ανθρώπινη ικανότητα η οποία έχει δυο όψεις: μια βιολογική και μια κοινωνική-πολιτισμική. Η βιολογική όψη σχετίζεται με το ότι ο άνθρωπος είναι εφοδιασμένος βιολογικά με την ικανότητα να αποκτά-κατασκευάζει μια γλώσσα (η διαφωνία μεταξύ απόκτησης ή κατασκευής αφορά τη διαμάχη μεταξύ στρουκτουραλισμού και κονστρουκτιβισμού). Η κοινωνική-πολιτισμική όψη σχετίζεται με το ότι αυτή η απόκτηση-κατασκευή πραγματοποιείται μέσα σε ένα κοινωνικό-πολιτισμικό περιβάλλον, στο οποίο ο άνθρωπος λαμβάνει γλωσσικά ερεθίσματα (κοινώς, ακούει μια γλώσσα) και το οποίο την επηρεάζει. Ένα ζώο, π.χ. ένας σκύλος, αν και μπορεί να μεγαλώνει σε ένα σπίτι και να ακούει προφορικό λόγο, δεν θα μάθει ποτέ να μιλάει μια ανθρώπινη γλώσσα γιατί δεν είναι βιολογικά προικισμένο για κάτι τέτοιο. Αντίστοιχα, ένα μωρό που θα μεγαλώσει στη ζούγκλα δεν θα μιλήσει καμία γλώσσα γιατί, αν και βιολογικά προικισμένο, δεν θα λάβει ποτέ τα απαραίτητα ερεθίσματα όντας αποκομμένο κοινωνικά. Συμπεραίνουμε δηλαδή ότι ένα πλάσμα, όπως το επτάποδο στην ταινία, δεν μπορεί να επικοινωνήσει λεκτικά με τον άνθρωπο, εκτός αν έχει ένα νευρωνικό δίκτυο παρόμοιο με αυτό του ανθρώπου και έχει λάβει γλωσσικά ερεθίσματα από πλάσματα της ίδιας βιολογικής κατασκευής (και πιο συγκεκριμένα που να μιλάνε την ίδια γλώσσα) σε συγκεκριμένα κοινωνικά-πολιτισμικά πλαίσια. Μένοντας λίγο παραπάνω στη βιολογική όψη, πέρα από το νευρωνικό σύστημα θα πρέπει να διαθέτει και άλλα πιο προφανή βιολογικά εφόδια, όπως λ.χ. αφτιά ή τέλος πάντων ένα σύστημα που θα λαμβάνει την συχνότητα του ήχου της ανθρώπινης ομιλίας∙ και αν ακόμα μπορεί να το καταφέρει, να μπορεί να επεξεργαστεί –να τος πάλι ο εγκέφαλος– αυτόν τον ήχο και να συμπεράνει ότι αποσκοπεί στην επικοινωνία. Αντίστοιχα, για να μιλήσει θα πρέπει να έχει έναν τρόπο να εκπέμψει ήχους τέτοιας συχνότητας που να μπορεί να τους αντιληφθεί το ανθρώπινο αφτί. Αρά η άμεση προφορική (στα αγγλικά ή σε οποιαδήποτε άλλη γλώσσα) επικοινωνία στη οποία προβαίνει η πρωταγωνίστρια με τα επτάποδα θα ήταν εντελώς ανέφικτη αν όντως εμφανίζονταν στη γη πλάσματα όπως αυτά της ταινίας.

Η γλώσσα – η γραφή.

3Ένα ακόμα ζήτημα που έρχεται στην επιφάνεια είναι αυτό της γραφής. Αφού η πρωταγωνίστρια αδυνατεί να αποκωδικοποιήσει τους ήχους και να επικοινωνήσει προφορικά (άσχετα που μετά το κάνει μιλώντας αγγλικά!), προσπαθεί να επικοινωνήσει με γραπτό τρόπο. Γράφει σε έναν πίνακα ‘human’ (αργότερα και άλλες λέξεις, όπως το όνομά της) και το δείχνει στα επτάποδα πιστεύοντας ότι αυτά θα καταλάβουν (στη συγκεκριμένη περίπτωση ότι η ίδια είναι άνθρωπος). Και αυτά καταλαβαίνουν, γράφουν τα ονόματα τους και έτσι ξεκινάει η μεταξύ τους επικοινωνία! Συνεχίζοντας τις παραπάνω σκέψεις για τη γλώσσα, αν η προφορική γλώσσα είναι ένα δημιούργημα βιολογικό και κοινωνικό-πολιτισμικό, η γραφή, δηλαδή η αποτύπωση αυτής της προφορικότητας είναι καθαρά κοινωνικό-πολιτισμικό. Τόσο πολιτισμικό που υπήρξαν άνθρωποι που δεν έγραψαν καν! Μαθαίνουμε να γράφουμε και να διαβάζουμε μέσω διδασκαλίας, με τρόπο δηλαδή καθαρά τεχνητό και όχι φυσικό. Άρα σίγουρα ένα άτομο που δεν έχει λάβει την απαραίτητη γνώση περί γραφής, δεν πρόκειται ούτε να γράψει, ούτε να διαβάσει-κατανοήσει μια γραφή∙ πόσο μάλλον ένα εξωγήινο ον. Τα επτάποδα όμως καταλαβαίνουν και ανταποδίδουν δημιουργώντας διάφορα σχήματα στον αέρα. Η πρωταγωνίστρια μάλιστα ανακαλύπτει ότι τα σχήματα αυτά δεν αποτυπώνουν τους ήχους που παράγουν, αλλά έννοιες. Πρόκειται για αυτό που οι γλωσσολόγοι ονομάζουν ιδεογραφικά/ εικονογραφικά/ σημασιογραφικά συστήματα, όπως λ.χ. τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά. Σε αυτά τα συστήματα το σχήμα απεικονίζει μια έννοια: το σχήμα ενός σκύλου αντιπροσωπεύει την έννοια ‘σκύλος’ και όχι τους ήχους ‘σ’, ‘κ’, ‘υ’, ‘λ’, ‘ο’, ‘ς’, όπως συμβαίνει με τα γράμματα στην αλφαβητική γραφή. Η κατανόηση των σχημάτων από την πρωταγωνίστρια είναι τόσο δύσκολο να επιτευχθεί, όσο δύσκολο είναι να καταλάβει ένας/μία Έλληνας/ίδα τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά, χωρίς να έχει λάβει οποιαδήποτε πληροφορία πιο πριν. Για την ιστορία: τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά αποκρυπτογραφήθηκαν μόνο όταν ανακαλύφθηκε η στήλη της ροζέτας η οποία περιείχε το ίδιο κείμενο στην αρχαία ελληνική αλφαβητική γραφή, τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά και την αιγυπτιακή αλφαβητική γραφή. Συσχετίζοντας μεταξύ τους τα γράμματα και τα σχήματα ο γλωσσολόγος Champollion μπόρεσε να βρει το κλειδί για την αποκρυπτογράφηση των ιερογλυφικών. Όσο για την Γραμμική Α (ιδεογραφικό σύστημα), ακόμα να αποκρυπτογραφηθεί…

Γλωσσική σχετικότητα-καθορισμός.

Το τρίτο γλωσσ(ολογ)ικό θέμα που ανακύπτει είναι αυτό του γλωσσικού καθορισμού και της γλωσσικής σχετικότητας. Τα επτάποδα καταφέρνουν και μεταβιβάζουν στην πρωταγωνίστρια τον τρόπο με τον οποίο γράφουν. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτής της εξωγήινης γραφής είναι ότι, επειδή τα επτάποδα αντιλαμβάνονται τον χρόνο κυκλικά-ολιστικά και όχι γραμμικά όπως εμείς, τον αποτυπώνουν με τρόπο κυκλικό και στη γραφή, η οποία δεν έχει κατεύθυνση. Έτσι, μεταβιβάζοντας την γνώση της γραφής, μεταβιβάζουν στην πρωταγωνίστρια και την ικανότητα να αντιλαμβάνεται τον χρόνο κυκλικά-ολιστικά. Για αυτήν πλέον δεν ισχύει ότι το παρελθόν είναι πίσω και το μέλλον μπροστά σε μια γραμμική αντίληψη του χρόνου όπου δεν μπορείς να πας νοητικά μπροστά. Επειδή αντιλαμβάνεται τον χρόνο κυκλικά-ολιστικά, αποκτά την ικανότητα να ταξιδεύει νοητικά στο μέλλον (πράγμα το οποίο την βοηθά εντέλει να σταματήσει την επίθεση των ανθρώπων ενάντια στους εξωγήινους). Η παραπάνω εξέλιξη αντανακλά την γνωστή υπόθεση των γλωσσολόγων Sapir και Whorf ότι η γλώσσα επηρεάζει τη σκέψη. Στην ακραία εκδοχή της, που ονομάζεται γλωσσικός καθορισμός (ντετερμινισμός), υποστηρίζεται ότι η γλώσσα που μαθαίνει κάθε άνθρωπος καθορίζει απόλυτα την σκέψη του, θέτει δηλαδή περιορισμούς στον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται και συμπεριφέρεται. Μεγαλύτερη απήχηση, βέβαια, βρίσκει η λιγότερο ακραία εκδοχή της, η γλωσσική σχετικότητα, σύμφωνα με την οποία η γλώσσα επηρεάζει μεν, αλλά δεν καθορίζει τη γνωστική ανάπτυξη του ανθρώπου. Στον αντίποδα των παραπάνω απόψεων βρίσκεται η υπόθεση της γλωσσικής καθολικότητας, η οποία ξεκίνησε από τους Berlin και Key ως απάντηση στον σχετικισμό και υποστηρίζει την ύπαρξη καθολικών χαρακτηριστικών στη γλώσσα. Γίνεται φανερό, λοιπόν, ότι στην ταινία έχουμε την ακραία εκδοχή του γλωσσικού ντετερμινισμού: η γνώση της γραφής των επτάποδων επιφέρει την ολική αλλαγή στον τρόπο αντίληψης του χρόνου. Αν και είμαι επιφυλακτικός απέναντι σε αυτήν τη θέση, η σχετικότητα-καθολικότητα της γλώσσας δεν παύει να είναι ένα από τα πιο πολυσυζητημένα, αμφιλεγόμενα και ενδιαφέροντα ζητήματα της θεωρητικής γλωσσολογίας.

Κλείνοντας, δεν ξέρω αν θα έπρεπε να προβληματιστώ με το γεγονός ότι η ταινία δημιούργησε όλες αυτές τις σκέψεις ή να χαρώ για τον ίδιο ακριβώς λόγο. Και αυτό γιατί η ταινία, αν και τα παρουσιάζει (αρκετά) χοντροκομμένα, απλουστευμένα και κάπως πρόχειρα, καταφέρνει να κινήσει το ενδιαφέρον γύρω από γλωσσ(ολογ)ικά ζητήματα που απασχόλησαν και συνεχίζουν να απασχολούν ένα ευρύ φάσμα της επιστημονικής κοινότητας (γλωσσολογία, κοινωνιολογία, φιλοσοφία της γλώσσας, μετάφραση). Όσον αφορά τώρα την επικοινωνία με τους εξωγήινους και το κατά πόσο εντέλει θα είναι εφικτή, αυτό είναι ένα ερώτημα που θα απαντηθεί (ότ)αν όντως έρθουν. Μέχρι τότε μπορούμε να κάνουμε μόνο εικασίες και ταινίες…

Θοδωρής Ξιούφης

Leave a Comment