Στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχουν πάνω από 50 εκατομμύρια κωφοί και βαρήκοοι πολίτες, καθώς και 30 εκατομμύρια τυφλοί, που σύμφωνα με τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν δικαίωμα, όπως όλοι οι πολίτες της ΕΕ, στην ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης (άρθρο 11), δηλαδή στην «ελευ­θερία γνώμης και την ελευθερία λήψης ή μετάδοσης πληροφοριών ή ιδεών» (άρθρο 11, παρ. 1)[1], στην εκπαίδευση (άρθρο 14), καθώς και στην ένταξη στον κοινοτικό βίο (άρθρο 26).

audiovisual translation greek

Τα ανωτέρω δικαιώματα που ορίζονται στον Χάρτη αναγνωρίστηκαν από την ΕΕ με την έγκριση της κωδικοποιημένης έκδοσης της οδηγίας  2010/13/EE του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων[2]. Σύμφωνα με το άρθρο 46 της οδηγίας αυτής:

Το δικαίωμα προσώπων με αναπηρία και των ηλικιωμένων να συμμετέχουν και να εντάσσονται στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή της Ένωσης είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την παροχή προσιτών υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων. Τα μέσα επίτευξης της προσβασιμότητας θα πρέπει να περιλαμβάνουν, χωρίς ωστόσο να περιορίζονται σε αυτά, νοηματική γλώσσα, υποτιτλισμό, ακουστική περιγραφή και εύχρηστους καταλόγους επιλογών (μενού).

Παρόλο που η οδηγία είναι δεσμευτική για τα κράτη μέλη της ΕΕ, «στην πράξη η οδηγία 2010/13/ΕΕ σε πολλές χώρες, παραμένει εν πολλοίς ανεφάρμοστη» (Σωσώνη & Καραντζή, 2015). Αυτό γίνεται αντιληπτό από την ακόλουθη δήλωση του Σωτήρη Δανιγγέλη στην Βενάρδου (2015), κινηματογραφική συντάκτρια του blog της HuffPost: «οι κωφοί μπορούν να δουν όλα τα μπλοκμπάστερ του Χόλιγουντ και τα τουρκικά σίριαλ, αλλά ελληνικές ταινίες και σειρές δεν μπορούν να παρακολουθήσουν!». Ωστόσο, παρά τη δήλωση αυτή, που καταδεικνύει τη στέρηση της πρόσβασης των κωφών και βαρήκοων σε οπτικοακουστικό υλικό και, με βάση μία σύντομη αναζήτηση σε γνωστό DVD club της Θεσσαλονίκης για οπτικοακουστικό υλικό προσβάσιμο σε κωφούς, βαρήκοους και τυφλούς, πολλές καινούργιες ελληνικές ταινίες υποτιτλίζονται είτε απλώς στα ελληνικά είτε στα ελληνικά για κωφούς και βαρήκοους. Το γεγονός αυτό είναι ένα ενθαρρυντικό πρώτο βήμα. Ανάλογες δράσεις που κινούνται προς την ίδια θετική κατεύθυνση είναι η προβολή της ταινίας «Xenia» του Πάνου Κούτρα από την Ταινιοθήκη με SDH υπότιτλους για κωφούς και βαρήκοους (με καλύτερες πωλήσεις από κινηματογράφους που πρόβαλαν την ταινία χωρίς υπότιτλους όπως πληροφορούμαστε από την Βενάρδου, 2015) και η προβολή ελληνικών ταινιών υποτιτλισμένων για κωφούς και βαρήκοους στο 21ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας – Νύχτες Πρεμιέρας. Γίνονται, λοιπόν, σποραδικές κινήσεις προς την εξασφάλιση τόσο της πρόσβασης ατόμων με αναπηρία σε οπτικοακουστικό υλικό όσο και της συμμετοχής τους στον κοινοτικό βίο (βλ. 21ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας). Πρόκειται, όμως, για μεμονωμένες δράσεις που γίνονται έπειτα από τον αγώνα των ενδιαφερομένων και των συλλόγων τους κι όχι έπειτα από την εφαρμογή της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και την απαίτηση του συνόλου των Ελλήνων πολιτών.

audiovisual translation greek

Δυσάρεστο είναι το γεγονός πως, παρόλο που γίνονται ορισμένα βήματα για την πρόσβαση των κωφών και βαρήκοων σε οπτικοακουστικό υλικό, δεν συμβαίνει κάτι ανάλογο και για την πρόσβαση των τυφλών. Με βάση την προαναφερθείσα αναζήτηση σε γνωστό DVD club, οι ταινίες που υποτιτλίζονται για κωφούς και βαρήκοους δεν περιλαμβάνουν και ακουστική περιγραφή για τους τυφλούς.

audiovisual translation greekΣυμπερασματικά, οι πάνω από 110.000 κωφοί και βαρήκοοι και οι πάνω από 50.000 τυφλοί στην Ελλάδα δεν έχουν οργανωμένη πρόσβαση σε οπτικοακουστικό υλικό. Με τον όρο οργανωμένη πρόσβαση νοείται τόσο ο υποτιτλισμός και η ακουστική περιγραφή τηλεοπτικών προγραμμάτων και ταινιών όσο και οι προβολές σε κινηματογράφους με υποτίτλους για κωφούς και βαρήκοους, γεγονός που πέρα από άλλα οφέλη θα μπορούσε να ενθαρρύνει την ενεργή συμμετοχή τους στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Τέλος, σημαντικό είναι να αναφερθεί αυτό που «υπογραμμίζει ο Α. Ρέλλας ο οποίος μας πληροφορεί πως η χρήση υποτίτλων είναι και ο καλύτερος τρόπος να μάθουν ελληνικά οι ξένοι» (Βενάρδου, 2015). Σε μια Ελλάδα που δέχεται χιλιάδες μετανάστες καθημερινά ο υποτιτλισμός θα μπορούσε να αποτελέσει έναν τρόπο ενσωμάτωσής τους στην ελληνική κοινωνία.

Δεν έχουν, λοιπόν, σημασία ούτε οι πολυβραβευμένες ταινίες ούτε οι φανταστικές σειρές, ούτε καν οι γνώσεις και τα συναισθήματα που συχνά αυτές μπορούν μας προσφέρουν, εάν δεν έχουν όλοι πρόσβαση σε αυτές. Ας δώσουμε, λοιπόν, στους κωφούς, τους βαρήκοους και τους τυφλούς την ευκαιρία να ακούσουν και να δουν μέσα από την γλώσσα, μια γλώσσα που μπορεί να ανοίξει τα μάτια όσων δεν μπορούν να δουν και να κάνει τα τύμπανα όσων δεν μπορούν να ακούσουν να πάλλονται. Ας τους δώσουμε αυτό που δικαιούνται!

 

Κυριακή-Αναστασία Κοντογιάννη 

 

Πηγές:

Βενάρδου, Ευάννα (2015). Ταινίες που ακούγονται, φωνές που διαβάζονται…The Huffington Post. < http://www.huffingtonpost.gr/evanna-venardou/-1718_b_8199898.html> (26.04.2016)

Σωσώνη, Βιλελμίνη & Καραντζή, Ισμήνη (2015). Η Οπτικοακουστική Μετάφραση και η προσβασιμότητα στο οπτικοακουστικό υλικό ατόμων με αναπηρία: Υποτιτλισμός για κωφούς και βαρήκοους και ακουστική περιγραφή. < http://blog.peempip.gr/audiovisual-translation/> (26.04.2016)

 

[1] Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως δημοσιεύθηκε στο φύλλο της Επίσημης Εφημερίδας της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 83 στις 30 Μαρτίου 2010 (βλ. http://www.ddp.org.gr/wp-content/uploads/2013/04/xartis-_themeliodon_dikaiomaton_.pdf) (Τελευταία προσπέλαση 26.04.2016).

[2] Οδηγία 2010/13/EE του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 10ης Μαρτίου 2010 (βλ. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN-EL/TXT/?uri=CELEX:32010L0013&from=EN) (Τελευταία προσπέλαση 26.04.2016).