Οι διερμηνείς είναι, όπως λέγεται συχνά, η φωνή ενός ομιλητή στην άλλη γλώσσα. Ωστόσο, πόσα γνωρίζουμε πραγματικά και πόσα όχι για το επάγγελμα του διερμηνέα; Είναι ο διερμηνέας ένα μηχάνημα απλής μεταφοράς λέξεων από τη μια γλώσσα στην άλλη ή κάτι περισσότερο από αυτό; Ποιος είναι ο ρόλος του; Μπορεί ο καθένας να γίνει διερμηνέας;  Είναι αρκετή η γνώση μιας ξένης γλώσσας ή χρειάζονται περισσότερες ικανότητες; Με ποιες δυσκολίες έρχεται αντιμέτωπος και πώς τις αντιμετωπίζει; Πώς προετοιμάζεται και πως διαχειρίζεται το άγχος του;

H δράση The Interpreting Slam ή, όπως θα μπορούσε να αποδοθεί στα ελληνικά «διερμηνευτικοί διαξιφισμοί», που θα παρουσιαστεί για πρώτη φορά από το The Language Project  τον Ιανουάριο του 2017, βρίσκεται πλέον υπ’ ατμόν. Με αφορμή το γεγονός αυτό εμείς απευθυνθήκαμε σε τρεις διαφορετικούς διερμηνείς με διαφορετική ηλικία και επαγγελματική εμπειρία, με σκοπό να να βρούμε απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα και να φωτίσουμε έτσι τον όχι και τόσο γνωστό κόσμο της διερμηνείας: τους κυρίους Βαγγέλη Τσίρμπα, Δημήτρη Παπακώστα και τον Βασίλη Τριανταφύλλου (με αύξουσα σειρά ηλικίας και εμπειρίας). Οι απαντήσεις τους όχι μόνο θα μας φέρουν σε επαφή με το επάγγελμα του διερμηνέα, τις απαιτήσεις, τα θετικά και τα αρνητικά του σημεία, αλλά και θα μας βοηθήσουν να εντοπίσουμε ενδεχόμενες ομοιότητες και διαφορές στην προσέγγιση της κάθε γενιάς διερμηνέων. Εξάλλου, όπως χαρακτηριστικά δηλώνει ο Βασίλης «ο διερμηνέας δεν ασκεί ένα κάποιο επάγγελμα, όπως τόσα άλλα. Μόνο αν κάποιος δει το επάγγελμά μας σαν αποστολή – στην υπηρεσία της οποίας θα ταχθεί –  ίσως μπορέσει να αγγίξει την πεμπτουσία του». Οι φωνές των προσώπων, λοιπόν, που συνήθως ακούμε στα ακουστικά μας, αλλά σπάνια βλέπουμε παίρνουν εδώ τον λόγο και μας φέρνουν πιο κοντά στην πεμπτουσία της διερμηνείας.

Η πρώτη μας ερώτηση αφορά στην αποστολή και στον ρόλο του διερμηνέα. Οι περισσότεροι άνθρωποι αγνοούν τις ιδιαίτερες απαιτήσεις του επαγγέλματος, τις εξισώνουν με τις γνώσεις ξένων γλωσσών ή συγχέουν τον διερμηνέα με άλλα επαγγέλματα, και δη με αυτό του μεταφραστή. Όμως ο διερμηνέας δεν είναι μεταφραστής. Και αντιστρόφως, κάθε μεταφραστής δεν μπορεί να εργαστεί ως διερμηνέας. Το κάθε επάγγελμα έχει διαφορετικές απαιτήσεις. Πολύ περισσότερο ο διερμηνέας δεν είναι ούτε ξεναγός ούτε συνοδός τουριστών ούτε «πανεπιστήμονας», με τον οποίοι τείνουν πολλοί, όπως τονίζει ο Βασίλης, να ταυτίσουν τον διερμηνέα συνεδρίων. Ο Βασίλης, μάλιστα, αφού κάνει μια σύντομη αναφορά στη διαχρονική παρουσία της φιγούρας του διερμηνέα στην ιστορία της ανθρωπότητας, θα ορίσει τον διερμηνέα ως τον  «διάμεσο, ο οποίος  δι-ερμηνεύει και αναλαμβάνει την τεράστια ευθύνη να φέρει σε επαφή δυο αλλόγλωσσα άτομα ή/και ομάδες ατόμων, με ό,τι αυτό μπορεί να συνεπάγεται». Στο ίδιο μήκος κύματος, ο Δημήτρης θα μας πει ότι «ο διερμηνέας αποτελεί έναν συνδετικό κρίκο μεταξύ γλωσσών και πολιτισμών», ενώ και ο Βαγγέλης θα τονίσει ότι στόχος είναι η επίτευξη της απρόσκοπτης επικοινωνίας με τη βοήθεια του διερμηνέα, ο οποίος υπερβαίνει τα στενά γλωσσικά όρια και λειτουργεί ως πολιτισμικός διαμεσολαβητής, εάν αυτό κριθεί αναγκαίο.

Στη συνέχεια, και αφού οριοθετήσαμε κάπως την βασική αποστολή του διερμηνέα, επιδιώξαμε να μάθουμε τι πρέπει να γνωρίζει και ποια χαρακτηριστικά πρέπει να έχει ένας διερμηνέας. Εξειδίκευση σε κάποιο γνωστικό αντικείμενο, αλλά και γενική παιδεία, φιλομάθεια, περιέργεια, ευελιξία, ευστροφία, ψυχραιμία, άριστη γνώση των ξένων γλωσσών αλλά και της μητρικής, καθώς και γνώση των πολιτισμών των γλωσσών εργασίας του είναι μερικές από τις προϋποθέσεις που ανέφεραν και οι τρεις διερμηνείς μας. Ο Βασίλης θα μας πει σχετικά: «Δυστυχώς για τον μέσο άνθρωπο η γλωσσομάθεια θεωρείται το απαραίτητο προσόν του Διερμηνέα, αγνοώντας ίσως ότι η εν τω βάθει γνώση της μητρικής του γλώσσας είναι η αναγκαία και ικανή συνθήκη για την επίτευξη της αποστολής του». Θα προσθέσει στη συνέχεια: «Δεν θα σταθώ και δεν προτίθεμαι να σχολιάσω την κοινωνική παιδεία και καλλιέργεια που απαραιτήτως θα πρέπει να διαθέτει ο Διερμηνέας, ο οποίος στο πλαίσιο της αποστολής του θα κληθεί να λειτουργήσει σε περιβάλλοντα που ο μέσος άνθρωπος δεν θα έχει ποτέ την ευκαιρία να προσεγγίσει κατά την διάρκεια του βίου του».

Στην ερώτηση «Με ποιες γλώσσες εργάζεστε και πώς έχει επηρεάσει ο γλωσσικός συνδυασμός σας την πορεία σας ως επαγγελματία στον χώρο;» ο Δημήτρης θα μας πει ότι οι γλώσσες εργασίας του είναι η αγγλική και η γερμανική και θα τονίσει την προσφορά εργασίας που δημιουργείται από την εξέχουσα θέση της γερμανικής στην πολιτική και την οικονομία. Ο Βαγγέλης, ο οποίος εργάζεται επίσης με αγγλικά και γερμανικά, δεν θεωρεί, αντιθέτως ότι ο γλωσσικός συνδυασμός του έχει επηρεάσει με διαφορετικό τρόπο την πορεία του σε σύγκριση με τους συναδέλφους του οι οποίοι εργάζονται με αγγλικά και γαλλικά ή ισπανικά, και τονίζει ότι κάτι τέτοιο ενδεχομένως ισχύει για τους διερμηνείς πιο σπάνιων ή εξωτικών γλωσσών (κινέζικα, αραβικά, τούρκικα κλπ.). Ο Βασίλης, από την άλλη πλευρά, θα τοποθετήσει τον εαυτό του στην μειοψηφία των διερμηνέων που δουλεύουν με έναν και μοναδικό γλωσσικό συνδυασμό, εν προκειμένω από Ιταλικά προς Ελληνικά, αλλά και αντιστρόφως από Ελληνικά προς Ιταλικά, σε αντίθεση προφανώς με τη σύγχρονη τάση των σπουδών διερμηνείας η οποία επιβάλλει την εργασία προς μία κατεύθυνση, δηλαδή από κατά κανόνα δύο ή περισσότερες ξένες γλώσσες προς την μητρική.

Ως προς τις θετικές πτυχές του επαγγέλματος, οι διερμηνείς μας συμφώνησαν σε μια κοινή συνισταμένη παραγόντων οι οποίοι περιλαμβάνουν από τη διαρκή επιμόρφωση, τη νοητική εγρήγορση και τη συχνή εναλλαγή περιβάλλοντος και αντικειμένου εργασίας μέχρι και την συναναστροφή με διαφορετικές προσωπικότητες. Στις αρνητικές πτυχές, ο Βαγγέλης θα συμπεριλάβει την συχνή άγνοια ή αδιαφορία για τον ρόλο και το επάγγελμα του διερμηνέα, ενώ οι δύο άλλοι διερμηνείς μας θα συμφωνήσουν σύσσωμοι ως προς την αρνητική πτυχή της διερμηνείας, η οποία δεν είναι άλλη από το άγχος. Η διερμηνεία είναι μια ad hoc διαδικασία, δεν διαθέτει την πολυτέλεια του χρόνου, θα μας πει ο Βασίλης.  Κι όταν τους θέσαμε το ερώτημα «πώς διαχειρίζεστε το άγχος σας;» η απάντηση ήταν: καλή προετοιμασία και συνεχής μελέτη! Θέλοντας, μάλιστα, να μάθουμε πώς προετοιμάζονται, ρωτήσαμε τους διερμηνείς μας τι κάνουν πριν βρεθούν επί τω έργω. Η απάντηση όλων ήταν κοινή: μελέτη, μελέτη, μελέτη! Και οι τρεις, μάλιστα, υπογράμμισαν την συμβολή του διαδικτύου στην προετοιμασία τους, καθώς τους προσφέρει απλόχερη πρόσβαση σε μια πληθώρα πηγών. Ο Δημήτρης, όπως και ο Βαγγέλης, θα μας αποκαλύψουν ότι συχνά ψάχνουν στο διαδίκτυο για να εντοπίσουν ενδεχομένως τους ομιλητές τους, να τους ακούσουν και να συνηθίσουν τον τρόπο που μιλούν και την προφορά τους.

Επειδή, ωστόσο, όσο κι αν μελετήσει κανείς, τα λάθη είναι αναπόφευκτα, ρωτήσαμε τους διερμηνείς μας πώς αντιδρούν σε περίπτωση λάθους ή μη κατανόησης κάποιου χρησιμοποιούμενου από τον ομιλητή όρο. Ο Δημήτρης θα προσέφευγε στη βοήθεια κάποιου συναδέλφου με τον οποίο θα εργαζόταν στην καμπίνα. Ο Βαγγέλης θα προσπαθούσε να διορθώσει το λάθος του στην πορεία ή να αποφύγει τον όρο που τυχόν δεν κατανόησε, κρατώντας την ψυχραιμία του, ώστε να μην επηρεαστεί η ποιότητα της διερμηνείας του από το σημείο εκείνο και στο εξής. Στο ίδιο μήκος κύματος, και ο  Βασίλης συνιστά ψυχραιμία και προσπάθεια άντλησης της έννοιας από τα συμφραζόμενα προς αποφυγή του καταστροφικού «κενού» στην ομιλία.

Με τις επόμενες ερωτήσεις προσπαθήσαμε να διαπιστώσουμε κατά πόσο τελικά ο διερμηνέας ταυτίζεται με το πρόσωπο, την εισήγηση του οποίου διερμηνεύει. Έτσι θέσαμε τους διερμηνείς μας ενώπιον κάποιων ακραίων καταστάσεων: Τι θα έκαναν, λοιπόν, αν ο ομιλητής τους χρησιμοποιούσε χυδαίες και υβριστικές εκφράσεις ή εξέφραζε αντίθετες με τα προσωπικά τους πιστεύω απόψεις; Οι τρεις γενιές των διερμηνέων μας απάντησαν και πάλι ομόφωνα: Ο ρόλος του διερμηνέα είναι να γίνει η φωνή και όχι ο σχολιαστής, πόσο μάλλον ο λογοκριτής, των ομιλητών. Προσωπικές απόψεις και ιδεολογίες, επιδοκιμασίες ή διαφωνίες δεν έχουν χώρο στην καμπίνα! Ο Βαγγέλης, θα τονίσει, ωστόσο, στο πλαίσιο της αρχής της αυτοδιάθεσης του ατόμου, το δικαίωμά του να αρνηθεί να συνεργαστεί με κάποιον φορέα ακραίων απόψεων, με τις οποίες θα γνώριζε ο ίδιος εξαρχής ότι διαφωνεί.

Η επόμενη ερώτηση «τέθηκε προς όφελος» των επίδοξων διερμηνέων. Ποια συμβουλή θα έδιναν, λοιπόν, οι διερμηνείς μας σε κάποιον που θέλει να ασχοληθεί επαγγελματικά με τη διερμηνεία; Ο Δημήτρης θα μας προέτρεπε να διαβάζουμε ό,τι πέφτει στα χέρια μας και να επιδεικνύουμε περιέργεια για τα πάντα! Η φιλομάθεια του διερμηνέα, όπως διαπιστώσαμε και παραπάνω! Ο Βαγγέλης θα την εξειδικεύσει κάπως προτρέποντάς μας να μαθαίνουμε τις γλώσσες και τους πολιτισμούς εργασίας μας μέσα από το καθετί, ταξίδια, ειδήσεις, λογοτεχνία, ποίηση κλπ. Επίσης θα μας πει ότι ο διερμηνέας οφείλει «να έχει θάρρος και να μη διστάσει να ακολουθήσει το όνειρό του, όσο ακατόρθωτο κι αν φαίνεται». Στα παραπάνω, ο Βασίλης θα προσθέσει την ταπεινοφροσύνη. Θα μας πει συγκεκριμένα: «Η Διερμηνεία δεν είναι ένα επάγγελμα όπως τόσα άλλα, και το λέω μετά λόγου γνώσεως. Θα τολμούσα να το αποκαλέσω διακόνημα. Αν έτσι, λοιπόν, εκληφθεί, θα πρέπει να είμαστε πάντοτε ταπεινοί, και έτοιμοι να διδαχθούμε. Χρόνια ολόκληρα σκληρής δουλειάς, μελέτης και αφοσίωσης απαιτούνται για να φθάσουμε ίσως στην αναγνώριση και στην καταξίωση. Ποτέ μη διανοηθεί κάποιος ότι είναι φτασμένος και αναγνωρισμένος. Ο δρόμος είναι ανηφορικός και δυστυχώς ή ευτυχώς … δίχως τέρμα. Η δε τελειότητα ανέφικτη».

«Τάδε έφησαν» οι τρεις διερμηνείς μας, οι οποίοι δέχτηκαν πρόθυμα να απαντήσουν στα ερωτήματά μας. Αν τώρα τώρα εξακολουθείτε να έχετε απορίες για το τι εστί διερμηνεία ή θέλετε να δείτε πώς αυτή γίνεται στην πράξη, δεν έχετε παρά να  παρακολουθήσετε το The Interpreting Slam το οποίο έχει ως στόχο, μέσα από την ανοιχτή συζήτηση με το κοινό και χωρίς να προϋποθέτει τυχόν προηγούμενη εξειδικευμένη γνώση, να μας μυήσει στα μυστικά ενός σχετικά ανεξερεύνητου επαγγέλματος και να προχωρήσει, μετά το Τhe Translation Slam, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό από την ΠΕΕΜΠΙΠ και την Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη, την ιδέα της γλωσσικής μάχης ένα βήμα παρακάτω. «Συνεχίζεται», λοιπόν…..

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το The Interpreting Slam μείνετε συντονισμένοι στην ιστοσελίδα του The Language Project και στις σελίδες μας στα Social Media.

Βασίλη, Δημήτρη και Βαγγέλη, σας ευχαριστούμε θερμά!

Διαβάστε ολόκληρες τις συνεντεύξεις του Βαγγέλη Τσίρμπα ΕΔΩ, του Δημήτρη Παπακώστα ΕΔΩ και του Βασίλη Τριανταφύλλου ΕΔΩ.

Αναστάσιος Ιωαννίδης