Πώς μια κονσέρβα του Μεσοπολέμου βαφτίζει τα ηλεκτρονικά διαφημιστικά emails, γιατί το σύγχρονο chat μοιάζει με τα μεσαιωνικά χειρόγραφα και τι είναι τελικά νέο στη γλώσσα των ψηφιακών τεχνολογιών και του διαδικτύου;

Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, εάν ακούγαμε κάποιον να ισχυρίζεται ότι χάλασε το ποντίκι του και χρειάζεται να πάρει καινούριο, θα φανταζόμασταν -στην καλύτερη περίπτωση- την αντικατάσταση ενός άρρωστου κατοικίδιου χάμστερ∙ σήμερα, το πρώτο πράγμα που θα σκεφτούμε είναι η συσκευή εισόδου που χρησιμοποιείται στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και ίσως να τον συμβουλέψουμε για την καλύτερη ή τη φθηνότερη μάρκα. Κι εάν πριν από τριάντα χρόνια ζητούσαμε από κάποιον να γκουγκλάρει κάποια πληροφορία, το μόνο που θα περνάμε ως απάντηση θα ήταν βλέμματα απορίας. Αλλά το ίδιο θα συνέβαινε και εάν το 1700 προσπαθούσαμε να δανειστούμε τον αναπτήρα του φίλου μας. Οι τεχνολογικές εξελίξεις -όχι μόνο οι ψηφιακές ή το διαδίκτυο, αλλά κάθε είδους καινοτομία- ακολουθούνται αναπόφευκτα από καινούριους όρους. Λέξεις όπως τηλέφωνο, στυλό ή πλυντήριο που πλέον χρησιμοποιούμε καθημερινά, στη μεγαλύτερη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας, απλώς δεν υπήρχαν. Πώς δημιουργούνται λοιπόν οι νέοι αυτοί όροι; Από πού προέρχονται οι λέξεις των ψηφιακών τεχνολογιών; Και τι καινούριο συμβαίνει με την αργκό του διαδικτύου;

ΤΑ ΠΟΝΤΙΚΙΑ ΚΑΙ ΟΙ MONTY PYTHONS

Σε μία προσπάθεια οι λειτουργίες του υπολογιστή να γίνουν εύκολα κατανοητές, οι νέες συσκευές και οι εφαρμογές λογισμικού περιγράφονται μεταφορικά, με την έμπνευση να έρχεται από το περιβάλλον, τις ανθρώπινες λειτουργίες ή άλλους ζωντανούς οργανισμούς. Έτσι, σήμερα κανείς μπορεί να αδειάσει τον κάδο ανακύκλωσης στην επιφάνεια εργασίας mouseτου, να αναρτήσει κάτι στον τοίχο του ή αποφεύγει τους ύποπτους ιστότοπους στην προσπάθειά να μην κολλήσει ο υπολογιστής του ιό. Η μεταφορική αυτή περιγραφή είναι και μια προσπάθεια των παραγωγών και των διαφημιστικών εταιριών να κάνουν τα προϊόντα τους αντιληπτά και προσιτά, άρα θελκτικά για τους αγοραστές. Όταν για παράδειγμα η εταιρεία Apple ενσωμάτωσε το ποντίκι στα πρώτα Macintosh το 1984, μάλλον το όνομα του συμπαθούς τρωκτικού -που μοιάζει κάπως στο σχήμα με τη σύγχρονη συσκευή- θεωρήθηκε πιο εμπορικό από τον όρο X-Υ Δείκτης Θέσης Συστημάτων Απεικόνισης, με τον οποίο ήταν τότε γνωστά τα ποντίκια.

Οι ευφάνταστες όμως μεταφορές δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο των διαφημιστικών και τεχνολογικών κολοσσών∙ νονοί των όρων του ψηφιακού κόσμου είναι συχνά οι ίδιοι οι χρήστες του διαδικτύου και ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα είναι η προέλευση της λέξης spam: Το 1937 η αμερικανική εταιρία Hormel Foods παρουσίασε στην αγορά το «spam», ένα είδος προμαγειρεμένου κρέατος σε κονσέρβα, με ονομασία που δημιουργήθηκε από τη σύνθεση των λέξεων spiced (πικάντικο) και ham (ζαμπόν). Ο Δεύτερος Παγκόσμιος πόλεμος έκανε το προϊόν δημοφιλές σε 41 διαφορετικές χώρες, ως μια φτηνή και εύκολη εναλλακτική σε μια εποχή που το κρέας ήταν δυσεύρετο. Πλέον, δε βρίσκει κανείς spam στην κουζίνα του αλλά στην οθόνη της συσκευής του και η ιδιότυπη αυτή αλλαγή στη σημασία της λέξης ανάγεται σε ένα διάσημο σκετς των Monty Pythons.

Σε ένα επεισόδιο της γνωστής σειράς «Flying Circus», ένα ζευγάρι επισκέπτεται κάποια ταβέρνα και η σύζυγος προσπαθεί μάταια να παραγγείλει φαγητό χωρίς spam από ένα μενού που το περιλαμβάνει σε κάθε καταχώρισή του. Η λέξη επαναλαμβάνεται ενοχλητικά περίπου εκατό φορές, φτάνοντας σήμερα να χρησιμοποιείται για να περιγράψει με ειρωνεία και κυνική διάθεση τα γνωστά σε όλους μας επαναλαμβανόμενα διαφημιστικά μηνύματα στο διαδίκτυο.

2B OR NOT 2B?

Πέρα από τις πρωτότυπες μεταφορές, η ταχύτητα την οποία απαιτεί η επικοινωνία μέσω υπολογιστών και άλλων ψηφιακών συσκευών, όπως επίσης και η ανάγκη σύντομης περιγραφής περίπλοκων αντιδράσεων που συνοδεύουν την προφορική ομιλία μέσω του γραπτού λόγου, έχουν οδηγήσει στη δημιουργία μιας διαδικτυακής αργκό που βρίθει ακρωνύμων και συντομογραφιών. Ορισμένες μάλιστα από αυτές τις νέες λέξεις είναι τόσο διαδεδομένες που πλέον τις βρίσκουμε στα επίσημα λεξικά: το 2011 το διάσημο λεξικό της Οξφόρδης Spam-1συμπεριέλαβε στον κατάλογό του τις λέξεις LOL (που σημαίνει την αντίδραση σε κάτι αστείο, από τα αρχικά της φράσης Laughing Out Loud) και OMG (που εκφράζει έκπληξη ή φόβο και προέρχεται από τα αρχικά της φράσης Oh My God). Αλλά εάν νομίζετε ότι αυτή η μορφή επικοινωνίας είναι καινούρια στην ανθρώπινη ιστορία, να επισημάνουμε ότι πρόκειται για τον τρόπο με τον οποίο συντάσσονταν τα αρχαία και τα μεσαιωνικά χειρόγραφα: το χρηματικό και χρονικό κόστος που απαιτούσαν αυτές οι μορφές κειμένου, έκανε τους ανθρώπους να ψάχνουν τρόπους για να καταγράψουν όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες σε όσο το δυνατόν μικρότερο χώρο, με συνέπεια την εμφάνιση ενός τρόπου γραφής που μοιάζει πολύ με τα κείμενα στην οθόνη του κινητού σας. Στην πραγματικότητα, κάποιες σύγχρονες λέξεις ίσως να προέρχονται από εκείνες τις συντομογραφίες: στα μεσαιωνικά αγγλικά τα λατινικά γράμματα -m- και -n- ήταν από τα πιο συνηθισμένα στο τέλος μιας λέξης, αλλά έπιαναν σημαντικό χώρο στον γραπτό λόγο με αποτέλεσμα απλά να μην γράφονται και να έχουν πλέον, σε μεγάλο βαθμό, εκλείψει.

ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ (;)

Δεν έχει λοιπόν η ψηφιακή ορολογία και η αργκό του διαδικτύου τίποτα καινοτόμο στον τρόπο δημιουργίας της; Όπως συμβαίνει σε ολόκληρη την ιστορία της ανθρώπινης γλώσσας, πρόκειται για μεταφορές ή ακρώνυμα όπως αυτά που αναφέρονται παραπάνω, σύνθετες λέξεις με προθήματα ή επιθήματα (διαδίκτυο, υπερκείμενο, selfie), συνδυασμούς δύο ή παραπάνω λέξεων (e-mail), λέξεις που σχηματίζονται με αλλαγή του γραμματικού τους τύπου (όπως το κλικάρω, το αγγλικό catsηχομιμητικό ουσιαστικό click που μετατρέπεται σε ρήμα με τη βοήθεια του επιθήματος –άρω), συντμήσεις (μνμ) ή ανάμειξη δύο διαφορετικών λέξεων για να προκύψει μία τρίτη που η σημασία της είναι η συνδυασμός της σημασίας των προηγούμενων (όπως η λέξη netiquette, συνδυασμός των λέξεων net και etiquette, η οποία αναφέρεται στους τρόπους καλής συμπεριφοράς μεταξύ των χρηστών του διαδικτύου). Γιατί λοιπόν πολλοί φαίνεται να ενδιαφέρονται τόσο για όλα αυτά;

Αυτό που άλλαξαν τα ψηφιακά μέσα είναι η ταχύτητα και η ένταση με την οποία δημιουργείται και διαδίδεται η νέα ορολογία –και εκεί εντοπίζεται, τις περισσότερες φορές, ο φόβος ή ο ενθουσιασμός όσων ασχολούνται μαζί της. Η γλώσσα δεν είναι στατική, αλλάζει και εξελίσσεται συνεχώς -ακόμα και η συνομιλία μεταξύ δύο ανθρώπων μπορεί να μεταμορφώσει τον τρόπο ομιλίας και να διαμορφώσει νέα γλωσσικά πρότυπα-, αλλά ιστορικά αυτές οι αλλαγές διαρκούσαν δεκαετίες. Σήμερα, μία λέξη μπορεί να γίνει διάσημη μέσα σε λίγες ώρες και είναι συνηθισμένο οι χρήστες να χρησιμοποιούν το γλωσσικό παιχνίδι για να εντυπωσιάσουν τους ομοίους τους ή να σχηματίσουν ομάδες ανάλογα με τη γνώση ή μη των νέων ιδιωματισμών –μπορεί για παράδειγμα κανείς να συμπεράνει ότι το πιθανότερο είναι πως δεν είστε gamers, εάν δεν μπορείτε να εξηγήσετε τι είναι ένας NPC.

Σε κάθε περίπτωση, ανεξάρτητα από τις όποιες προσπάθειες πρόβλεψης των μελλοντικών εξελίξεων και το εάν πιστεύει κανείς ότι οι νέες τεχνολογίες εμπλουτίζουν τις ανθρώπινες γλώσσες ή ότι τις καταστρέφουν, το λεξιλόγιο του ψηφιακού κόσμου προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία μελέτης της ετυμολογίας στην πράξη. Οι νέοι όροι και η διαδικτυακή αργκό αποκαλύπτουν πολλά για την κουλτούρα που τις γέννησε και τις χρησιμοποιεί, και είναι ένδειξη για το πόσο γρήγορα η γλώσσα μπορεί να προσαρμοστεί σε καινοτομίες και καινούριες έννοιες. Εσείς προς το παρόν μπορείτε να ελέγξετε τις γνώσεις σας κάνοντας το τεστ που θα βρείτε ΕΔΩ. Κι αν δεν ξέρετε κάτι, μην ανησυχήσετε. Υπάρχουν εκατοντάδες διαδικτυακά λεξικά που μπορούν να σας βοηθήσουν να γίνετε εξαίρετοι ομιλητές του περίφημου netspeak!

Σταυρούλα Δαργωνάκη