Translation Slam στο Goethe-Institut Athen

Πόσο μπορεί να διαφέρουν δύο μεταφράσεις του ίδιου κειμένου και τι καθορίζει τις επιλογές ενός μεταφραστή λογοτεχνίας;

Τα παραπάνω ήταν ανάμεσα στα ζητήματα που εξετάσαμε κατά τη διάρκεια του δεύτερου Translation Slam που διοργάνωσε το The Language Project στις 15 Μαρτίου 2017, στη βιβλιοθήκη του GoetheInstitut Athen. Αυτή η ιδιαίτερη μάχη, η οποία ξεκίνησε από μια ιδέα του “King of Slams”, του Άγγλου μεταφραστή και συγγραφέα Daniel Hahn, έχει σαν όπλα τις λέξεις. Αφορά τη συνάντηση δύο επαγγελματιών οι οποίοι έχουν μεταφράσει το ίδιο κείμενο και μας παρουσιάζουν τις μεταφράσεις τους, επιτρέποντάς μας να τις συγκρίνουμε και να τις αντιπαραθέσουμε, σχολιάζοντας και επιλέγοντας ίσως εκείνη που πιο πολύ μας ταιριάζει. Το κοινό συμμετέχει πάντοτε ενεργά σε αυτήν τη διαδικασία, όπως έγινε και στην περίπτωση μας, στον υπέροχο χώρο της βιβλιοθήκης του Ινστιτούτου Goethe Αθήνας.

Στο δεύτερο, λοιπόν, Translation Slam που διοργάνωσε το The Language Project, μετά την θερμή υποδοχή του κοινού στην πρώτη μας αντίστοιχη διοργάνωση στη Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης τον περασμένο Μάη, μας έκαναν την τιμή να διασταυρώσουν τα ξίφη τους οι εξαιρετικοί, έμπειροι μεταφραστές γερμανόφωνης λογοτεχνίας Γιάννης Καλιφατίδης και Αλεξάνδρα Παύλου, με συντονίστρια την Χαρούλα Τσούτσια. Αυτή τη φορά, πεδίο μάχης αποτέλεσε το διήγημα STILLE.mich.NACHT από τη συλλογή διηγημάτων Seltsame Materie της πολυβραβευμένης συγγραφέως, μεταφράστριας αλλά και σεναριογράφου Terézia Mora.  Γεννημένη στην Ουγγαρία το 1971, κι έχοντας μετακομίσει στην Γερμανία το 1990 μετά την πτώση του Τείχους, η Terézia Mora σπούδασε Ούγγρικα αλλά και Κινηματογράφο στο Βερολίνο. Στην παραπάνω συλλογή διηγημάτων μάς παρουσιάζει καθημερινές ιστορίες από τα χωριά στα σύνορα Ουγγαρίας και Αυστρίας και καταπιάνεται ακριβώς με το θέμα των συνόρων, υπαρκτών και μη, μέσα σε ένα κλίμα κοινωνικά και πολιτικά φορτισμένο και σε ένα τοπίο γκρι.

Στο απόσπασμά που επιλέξαμε, όπου είναι έκδηλος ο ιδιαίτερος τρόπος γραφής της συγγραφέως, ο αφηγητής, ένας νεαρός συνοριοφύλακας, μάς περιγράφει το μουντό, γκρίζο τοπίο στα σύνορα, αλλά και τον αστείο συστρατιώτη του με το ιδιαίτερο επίθετο Fischer, στην μετάφραση του οποίου μάλιστα αφιερώσαμε και αρκετό χρόνο της συζήτησής μας.

Αρχικά, ξεκινήσαμε διαβάζοντας το απόσπασμα από το διήγημα στην πρωτότυπη γλώσσα του, τη γερμανική. Ακολούθησε η ανάγνωση των δύο μεταφράσεων από τους ίδιους τους μεταφραστές, τον Γιάννη και την Αλεξάνδρα, και στη συνέχεια αρχίσαμε να στεκόμαστε σε συγκεκριμένες φράσεις και λέξεις του κειμένου.

Η κουβέντα μας ξεκίνησε με το πολύ σημαντικό ζήτημα της μετάφρασης του τίτλου και σταθήκαμε στην σημασία που έχει για έναν μεταφραστή να έχει διαβάσει όλο το κείμενο πριν καταλήξει στη μετάφραση του τίτλου ενός διηγήματος/βιβλίου. Ακολούθως, μας απασχόλησε η μετάφραση της αόριστης αντωνυμίας man και πόσο μπορεί να ποικίλλουν οι μεταφράσεις της ανάλογα με το συγκείμενο. Στη συνέχεια εντοπίσαμε διαφορές, για παράδειγμα σε μεταφράσεις διαφόρων φράσεων στρατιωτικής ορολογίας και αναρωτηθήκαμε πόσο μπορεί να διαφέρουν οι επιλογές μετάφρασης αυτών μεταξύ των αρρένων μεταφραστών, που έχουν κάνει το στρατιωτικό τους, και μιας γυναίκας μεταφράστριας. Τα μικρόφωνα πήραν φωτιά, όταν φτάσαμε στο έξυπνο λογοπαίγνιο με το επίθετο του Fischer και το σύνθημα «Der Fisch stinkt von den Füßen her»: γιατί ο Γιάννης επέλεξε την υποσημείωση και η Αλεξάνδρα τη μετάφραση; Τι θα κάναμε στη θέση τους και γιατί; Ακόμα, μας απασχόλησε ιδιαίτερα το κατά πόσον μπορεί ένας μεταφραστής να επεμβαίνει στο κείμενο προσθέτοντας λέξεις ή φράσεις επειδή με αυτόν τον τρόπο το κείμενο ακούγεται πιο φυσικό στα ελληνικά, αλλά και επειδή έτσι ίσως διευκολύνει τον αναγνώστη στην κατανόηση του ακόμη κι αν παρεκκλίνει από το πρωτότυπο. Συμφωνήσαμε ότι σίγουρα όσο πιο ιδιαίτερος είναι ο τρόπος γραφής ενός συγγραφέα τόσο πιο πολύπλοκο είναι το ζήτημα αυτό για τον κάθε μεταφραστή. Προς το τέλος της συζήτησης σταθήκαμε στη μετάφραση του ιδιαίτερου Onanierer και συζητήσαμε πόσο μπορεί να αυτολογοκρινόμαστε όταν συναντάμε τέτοιες, ας πούμε ιδιαίτερες, λέξεις. Και τέλος αναρωτηθήκαμε και αστειευτήκαμε: τι να αποκαλύπτει άραγε για την ιδιοσυγκρασία και την ψυχοσύνθεση του κάθε μεταφραστή, ότι την ίδια φράση ο ένας επέλεξε να τη μεταφράσει «Τα βρόντηξα κάτω» κι η άλλη «Σήκωσα τα χέρια ψηλά»;

Το σίγουρο είναι πως και στη συγκεκριμένη μεταφραστική μάχη, όπως πάντα νικητής παμψηφεί ήταν μόνο η μετάφραση και η γλώσσα.

Ευχαριστούμε θερμά την συντονίστρια της συζήτησης Χαρούλα Τσούτσια, τους μεταφραστές Γιάννη Καλιφατίδη και την Αλεξάνδρα Παύλου για την αποδοχή της πρόκλησης και όλη τους τη στήριξη. Επίσης ευχαριστούμε το GoetheInstitut Athen και κυρίως την υπεύθυνη της βιβλιοθήκης, κα Gabriele Sander, αλλά και την Άννα Μπαΐρακτάρη για τη φιλοξενία, τη στήριξη και την βοήθειά τους, ώστε να γίνει αυτό το εγχείρημα πραγματικότητα. Τέλος, οφείλουμε και πάλι να ευχαριστήσουμε την Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη από την ΠΕΕΜΠΙΠ, η οποία ανιδιοτελώς μας προσφέρει πάντοτε τη βοήθεια της και μοιράζεται μαζί μας την εμπειρία της από την διοργάνωση παλιότερων Slam που έχει συντονίσει.