Translation Slam στην Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης

Translation Slam στην 13η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης

Μπορεί η μετάφραση ενός κειμένου να γίνει αντικείμενο δημόσιας διαπραγμάτευσης και αυτή με τη σειρά της άνοιγμα στις δυσκολίες και τις προκλήσεις του αντιμετωπίζει ένας μεταφραστής;

Ο στόχος αυτός τέθηκε στο πλαίσιο του πρώτου Translation Slam που διοργάνωσε το The Language Project στις 14 Μαΐου 2016 στο πλαίσιο της 13ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης με την υποστήριξη του Goethe-Institut Thessaloniki. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά για να περιγράψει τη συνάντηση δύο μεταφραστών σε μια ανοιχτή αντιπαράθεση λόγου και μετάφρασης. Πρόκειται για διαξιφισμούς με όπλο τις λέξεις ή, αλλιώς, για την αναμέτρηση δύο μεταφραστών οι οποίοι έχουν μεταφράσει το ίδιο πρωτότυπο κείμενο, χωρίς ο ένας να γνωρίζει τις μεταφραστικές επιλογές του άλλου, και οι οποίοι καλούνται σε ζωντανό χρόνο ενώπιον κοινού που συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία να υπερασπιστούν ή και να αναθεωρήσουν την προσέγγισή τους.

Στην περίπτωση του δικού μας translation slam  μας έκαναν την τιμή να διασταυρώσουν τα ξίφη τους οι εξαιρετικές μεταφράστριες Δέσποινα Λάμπρου και Χριστίνα Παπαντώνη, με συντονιστή τον Τάσο Ιωαννίδη, ενώ πεδίο μάχης αποτέλεσε το βιβλίο Gehen, Ging, Gegangen της Jenny Erpenbeck. Γεννημένη το 1967 στο ανατολικό Βερολίνο και έχοντας σπουδάσει θεατρολογία, η βραβευμένη για το έργο της Erpenbeck αποτυπώνει στο βιβλίο της με έναν ιδιότυπο τρόπο γραφής ένα εξαιρετικά επίκαιρο και βαθιά πολιτικό ζήτημα: το προσφυγικό.

Πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος είναι ο Ρίχαρντ, oμότιμος καθηγητής πανεπιστημίου και χήρος, ζει μόνος του στο σπίτι του στο Ανατολικό Βερολίνο. Χωρίς εργασία και χωρίς οικογένεια, ο Ρίχαρντ παλεύει με τον άπλετο χρόνο που πλέον διαθέτει. Όταν πληροφορείται ότι κάποιοι άνδρες – πρόσφυγες αφρικανικής καταγωγής πραγματοποιούν απεργία πείνας στην Αλεξάντρερπλατς του Βερολίνου, σπεύδει στο σημείο να τους συναντήσει. Γρήγορα διαπιστώνει πόσα λίγα πράγματα γνωρίζει για τις χώρες προέλευσής τους κι επιδίδεται σε μια προσπάθεια έρευνας και καταγραφής του προφίλ τους. Έτσι, σταδιακά συνδέεται μαζί τους, μαθαίνει τις τραγικές ιστορίες τους, τους βοηθά με κάθε τρόπο, διαδηλώνει μαζί τους, τους φιλοξενεί στο σπίτι του. Οι άνδρες αυτοί, οι οποίοι είναι εγκλωβισμένοι στη Γερμανία, χωρίς δικαίωμα εγκατάστασης και εργασίας, παρόλο που οι ίδιοι το επιθυμούν, καταδικασμένοι και αυτοί σε απραξία, γίνονται αυτοσκοπός του πρωταγωνιστή. Στο απόσπασμα που μας απασχόλησε στο πλαίσιο της «αναμέτρησής» μας, η συγγραφέας περιγράφει πώς ξεκίνησε η απεργία πείνας των προσφύγων, οι οποίοι μάλιστα αρνούνται να αποκαλύψουν την ταυτότητά τους, και καταγράφει τις πρώτες σκέψεις και αντιδράσεις του πρωταγωνιστή στην είδηση αυτή.

Το εναρκτήριο λάκτισμα για τη μάχη έδωσε η Βασούλα Μακρή, η οποία το ανέγνωσε με ιδιαίτερα θεατρικό τόπο το κείμενο στην πρωτότυπη γλώσσα του, τη γερμανική. Ακολούθησε το άκουσμα των δύο μεταφραστικών προσεγγίσεων δια στόματος των ίδιων των μεταφραστριών, της Δέσποινας και της Χριστίνας, και στη συνέχεια ο αγώνας πήρε τη μορφή της αναμέτρησης φράση προς φράση.

Η συζήτηση δεν άργησε να φουντώσει από τις πρώτες κιόλας γραμμές. Ζητήματα, όπως αν το Rotes Rathaus θα μεταφραστεί ως Κόκκινο Δημαρχείο ή αν θα μετεγγραφεί απλώς στα ελληνικά, αν οι στοές που εκτείνονται κάτω από αυτό και χρησιμοποιούνταν κατά τον Μεσαίωνα ως υπόγεια αγορά θα αποδοθούν ως εκτενή υπόγεια ή δαιδαλώδη κελάρια, αν o Ποσειδώνας στο γνωστό αξιοθέατο του Βερολίνου Neptunbrunnen δεσπόζει στην κορυφή ενός συντριβανιού ή μιας κρήνης, αν οι υπάλληλοι που εργάζονται στο κτίριο του Senat του Βερολίνου είναι κυβερνητικοί ή δημοτικοί, και φυσικά αν και με ποιον τρόπο μπορεί να αποδοθεί μια παροιμία που αντίστοιχή της δεν υπάρχει στα ελληνικά, ήταν μερικά μόνο από τα θέματα που πυροδότησαν τη συζήτηση κι έδωσαν τροφή για σκέψη και επιχειρηματολογία.

Το κοινό, το οποίο συμμετείχε πρόθυμα στη συζήτηση, διατύπωνε τις απόψεις τους και έπαιρνε θέση υπέρ της μιας ή της άλλης επιλογής, απέδειξε τελικά ότι νικητής αυτού του Translation Slam ήταν η μετάφραση και η γλώσσα.

Ευχαριστούμε θερμά τον συντονιστή της συζήτησης Τάσο Ιωαννίδη, τις μεταφράστριες Δέσποινα Λάμπρου και Χριστίνα Παπαντώνη για την αποδοχή της πρόκλησης, καθώς και την Βασούλα Μακρή που έντυσε με τη φωνή της το κείμενο. Επίσης ευχαριστούμε το Goethe-Institut Thessaloniki -και κυρίως της υπεύθυνης βιβλιοθήκης αυτού, της κα Ούτε Πετκάκη,- γιατί πίστεψαν και στήριξαν εξαρχής την ιδέα αυτή. Τέλος, ευχαριστούμε τους διοργανωτές της 13ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, καθώς και τους υπευθύνους από το Στέκι του Μεταφραστή της Ελληνικής Εταιρείας Μεταφρασεολογίας και το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού για την παροχή αυτής της τόσο φιλόξενης φιλόξενης «στέγης» στο εγχείρημά μας. Τέλος, οφείλουμε να ευχαριστήσουμε την κα Ελαιοτριβιάρη από την ΠΕΕΜΠΙΠ, η οποία ανιδιοτελώς δέχτηκε να μας συνδράμει με τις συμβουλές και την καθοδήγησή της και να μοιραστεί μαζί μας την εμπειρία της από την διοργάνωση παλιότερων slam που διεύθυνε η ίδια.